Wywiady

Teresa Kruszona: Jak odmieniać Falenty?

W gminie Raszyn położonych jest kilka miejscowości o nazwach kończących się na samogłoskę -y, z których odmianą nawet mieszkańcy miewają problemy: Dawidy, Puchały, Falenty, Łady i Wypędy. O pomoc w rozwikłaniu tego problemu poprosiliśmy Teresę Kruszonę, polonistkę, redaktora „Gazety Wyborczej” i członka komisji ortograficzno-onomastycznej przy Radzie Języka Polskiego.

Czy istnieje jedna poprawna forma odmiany nazw tych miejscowości (Dawid -Dawidów, Puchał – Puchałów, Falent – Falentów, Ład – Ładów, Wypęd – Wypędów)?

Teresa Kruszona: Istnieje. Poprawna forma dopełniacza w tych nazwach miejscowości jest taka: Dawidy – Dawid; Puchały – Puchał; Falenty – Falent; Łady – Ładów (choć w wypadku innych miejscowości w Polsce o tej nazwie dopełniacz ma formę Ład); Wypędy – Wypęd.
Nazwy tych miejscowości najczęściej pochodzą o nazw rodów zamieszkujących kiedyś te tereny lub będących ich właścicielami. Te nazwy zakończone na -y to pluralia tantum (tylko liczba mnoga). W formach osobowych dopełniacz miał końcówkę -ów: Dawidowie – Dawidów; Puchałowie – Puchałów. Nazwy miejscowości przyjęły końcówki właściwe dla form nieosobowych, więc dopełniacz ma postać Dawid, Puchał.

Skąd się biorą takie różnice w odmianie nazw miejscowości, Warszawa – w Warszawie i Włoszczowa – we Włoszczowie, ale Iłowa – w Iłowej?

Sposób odmiany nazw często zależy od ich pochodzenia, od zwyczaju miejscowego, czyli zasady „bo ludzie tak mówią”. Starszy jest sposób odmiany według deklinacji rzeczownikowej, np. Włoszczowa – Włoszczowie, choć wiele osób mówi we Włoszczowej. I jeśli ten sposób odmiany się utrwali, będziemy mówili i pisali we Włoszczowej. „Młodsze” miejscowości mają częściej wzór odmiany przymiotnikowej, np. Miłosna – Miłosnej (choć słowniki rejestrują również formę Miłośnie). A z Iłową jest tak: Iłowa koło Chełma, starsza, odmienia się rzeczownikowo – w Iłowie – a Iłowa koło Jeleniej Góry, młodsza, odmienia się przymiotnikowo – w Iłowej.

Czy używanie formy spopularyzowanej wśród mieszkańców, ale niezgodnej z zasadami gramatycznymi jest błędem?

Nie, bo to właśnie mieszkańcy miejscowości ostatecznie decydują o tym, jak jej nazwę odmieniać. Językoznawcy tylko wyrażają opinię o jej poprawności, ale nie mogą – nikt nie może –nakazać lub zabronić używania takiej, a nie innej formy. Zresztą Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych wydaje opinię o nazwie miejscowości i postaci dopełniacza właśnie po konsultacji z mieszkańcami.

W ogóle o języku (z wyjątkiem ortografii) decydują jego użytkownicy. Profesor Jerzy Bralczyk porównał kiedyś relację językoznawcy – użytkownicy języka do wydeptywanej przez ludzi ścieżki przez trawnik. Można trawnik ogrodzić, można postawić tabliczkę „Szanuj zieleń”, ale czy to coś zmieni? Jeśli ludzie tędy chodzą, to znaczy, że tu trzeba zrobić chodnik. Podobnie jest z językiem – jeśli ludzie tak mówią, to językoznawcy tego nie zmienią, mogą tylko apelować o poprawność, uświadamiać, dlaczego tak jest poprawnie, a tak nie. I rejestrować w słownikach formy poprawne i niepoprawne.

Czy jest w Polsce instytucja opiniująca nazwy miejscowości?

Tak, to właśnie wspomniana już Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych działająca przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji, której przewodniczącą jest wybitny językoznawca profesor Danuta Cieślikowa. Komisja opiniuje urzędowe nazwy miejscowości (z drugim przypadkiem deklinacji), ich zmiany lub zniesienie, podejmuje uchwałę i przekazuje ją właściwemu ministrowi. Gdy taka uchwała ukaże się w dzienniku ustaw, staje się obowiązująca w obiegu publicznym.

Ponadto nazwy miejscowości są zapisane w słownikach ortograficznych, poprawnej polszczyzny, nazw własnych. Bardzo często o opinię na temat nazwy miejscowości i jej odmiany ludzie zwracają do Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN.
Proszę jednak zwrócić uwagę, że cały czas mówimy tu o opinii, a nie o decyzji. A z opinią użytkownicy języka mogą się zgodzić lub nie. Za popełnianie błędów językowych (poza obniżoną oceną w szkole) nie ma żadnych sankcji. Niestety…

© 2008 Puls Raszyna.